İŞLETMELERDE ÇALIŞMA

SERMAYESİ VE BAZI FİNANSAL YÖNETİM

UYGULAMALARI

Bu çalışmanın amacı; KOBİ’lerin çalışma sermayesi ve finansal yönetim

uygulamalarını ortaya koymaktır. Bu çalışmada, Yücel (2001)’in Ege Bölgesi’nin üç ilinde

kurulu KOBİ’leri araştırmak için geliştirmiş olduğu soru formu, eklemeler yapılarak,

Ankara ilinde faaliyet gösteren 111 işletmeden oluşan bir örneklem üzerine uygulanmıştır.

Farklı sonuçların gözlemlendiği araştırma bulgularına göre; KOBİ’lerin yatırım projelerini

değerlendirirken geri ödeme süresini daha çok kullanmakta, yatırımların finansmanı

açısından tercihlerinde banka kredileri özkaynakların önüne geçmekte, çalışma sermayesi

yönetiminde nakit bütçesi ve ödenmeyen borçların izlenmesine önem vermekte oldukları

saptanmıştır. Ancak leasing ve faktoring gibi yeni tekniklerden yararlanma oranlarının

düşük olduğu görülmüştür. Bunlara ek olarak, KOBİ’lerin işe başlarken çoğunlukla

özsermayelerini kullandıkları ve sözkonusu firmalarca sabit yatırımların finansmanında

hangi kaynakların ağırlıklı olarak gözönünde bulundurulmakta olduğu belirtilmiştir.

Giriş

KOBİ’ler ülke ekonomisi için çok büyük önem taşımaktadırlar. Küçük

işletmeler, değişen konjonktüre daha kolay adapte olabilmekte ve yenilikleri daha

kolay hayata geçirebilmektedirler. İşletmeler büyüdükçe bürokrasi ve hiyerarşik

yapı da büyümekte, bu durum da yenilik ve yaratıcılığa yönelme sürecini

uzatmaktadır (Fettahoğlu,1992). Bunun yanı sıra, KOBİ’ler daha az yatırımla daha

çok üretim ve ürün çeşitliliği sağlamakta, daha düşük yatırım maliyetleriyle

istihdam imkanı yaratmakta, teknolojik yeniliklere daha yatkın olmakta, bölgeler

arası dengeli kalkınmayı sağlamakta ve ferdi tasarrufları teşvik etmektedirler.

KOBİ’leri sınıflandırmak için kullanılan başlıca kriterler; çalışan kişi sayısı,

öz sermaye, çalışma sermayesi, sabit sermaye, aktifler toplamı, ödenen vergi

toplamı ve piyasa payıdır. İstihdam edilen işçi sayısı ülkemizdeki işletmeleri

gruplamak için kullanılan en yaygın ölçüt olup bu doğrultuda; istihdam sayısı 1-9

kişi olan işletmeler “çok küçük”, 10- 49 kişi olan işletmeler ”küçük” ve 50- 99 kişi

olanlar ise “orta ölçekli” olarak tanımlanmaktadırlar (DPT, 1989). 05.03.1999

tarih ve 23630 Sayılı Resmi Gazetede “Küçük ve Orta Boy İşletmelerin

Yatırımlarında Devlet Yardımları Hakkında Karar” tanımına göre; azami çalışan

sayısı KOBİ’lerde 250 kişi olarak belirlenmiştir.

Taşımakta oldukları avantajlar gözönünde bulundurulduğunda, ülke

ekonomisi için önem arzeden KOBİ’ler gerek gelişmiş gerekse de gelişmekte olan

ülkelerde desteklenmektedirler. Bununla birlikte, KOBİ’lerin finansal yapılarının

güçlü olması sözkonusu desteklerin başarı sağlayabilmeleri için gerekli bir

husustur.

Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler , ölçeklerine dayalı olarak finansal açıdan

büyük ölçekli firmalara göre daha farklı problemlerle karşılaşmaktadırlar.

Sözkonusu işletmelerin özsermayeleri yetersiz olup bankaların kuvvetli teminat

talepleri ve bu işletmelerin yetersiz özkaynaklarından dolayı bankalardan kredi

temin etmekte zorluk çekmektedirler. Ayrıca, bu firmaların cirolarının küçüklüğü

de düşük kredibiliteye sahip olmalarına yol açmaktadır. Canbaş (1998)’a göre

KOBİ’ler kredi yoluyla finansman konusunda en çok “teminat gösterememe”

sorunuyla karşılaşmakta ve kısa vadeli finansman ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla

başvuru yaptıkları kredi kuruluşunun kredi verebilmesi için şart koyduğu ipotek

veya kefalet koşulunu karşılayamamaktadırlar. Ayrıca, OECD tarafından yapılan

araştırmalar, KOBİ’lerin kaynak maliyeti ve finansal yetersizlik konularından

büyük ölçekli firmalara göre daha fazla etkilenmekte olduklarını ortaya

koymaktadır.

Akbulut (2000) çalışmasında, KOBİ’lerin Türkiye ekonomisinin

çoğunluğunu oluşturmalarına rağmen2 toplam kredilerden aldıkları payın %4-5

civarında olduğunu, yatırımlarının finansmanı için kaynak bulmada mevcut

finansman yöntemlerinden yararlanamadıkları, uzun vadeli kredi temin

edemedikleri ve leasing, faktoring ve sermaye piyasası araçlarından neredeyse hiç

faydalanamadıklarını belirtmişlerdir. Aynı şekilde, Özgen ve Doğan (1997)’a göre

KOBİ’ler modern finansman tekniklerinden yararlanamamaktadırlar.

Sarıaslan (1994) ve Karabıyık (1998)’ın çalışmalarında da Türkiye’de

KOBİ’lerin finansman kaynakları ve sorunları üzerinde durulmaktadır. Bu

bağlamda, genel olarak enflasyon muhasebesi sistemine henüz geçilmediği için,

oluşan karlarının defter değerinin piyasa değerini aşması sonucunda vergi

yüklerinin artması sözkonusu olmaktadır3.

Atik ve diğ. (2001)’ne göre bunların dışında, KOBİ’lerdeki işletme

yöneticilerinin finansal yönetim konusundaki bilgi ve deneyimlerinde eksiklikler

bulunmasından dolayı sözkonusu firmalar sıklıkla, büyük ölçekli firmalardan farklı

olarak, mali konularda uzman eleman eksikliği duymaktadırlar. Bu durumun en

önemli sebebi; KOBİ’lerin hemen hepsinde sahip / yöneticilerin teknik kökenli

olmalarıdır. Ayrıca, finasman ve muhasebe kosunda çok az bilgiye sahip olup bu

tür bilgileri uzman kişilerden sağlama imkanları sınırlıdır.

Finansal yönetim uygulamalarının yanı sıra, (Akgüç,1994)’e göre, çalışma

sermayesi yönetimi finansal yönden hassas durumda olan küçük ölçekli firmalar

için çok büyük önem arzetmektedir. Çünkü çalışma sermayesi yönetimi, firmanın

likidite riskini azaltıcı, iş hacmini genişletici, kredibilitesini arttırıcı, üretimin

devamlılığını, faaliyetlerinin karlı ve verimli bir şekilde yürümesini ve mali yönden

güvende olmasını sağlayıcı etkilerde bulunmaktadır.

Bu çalışmada, işletme içi finansal yönetim uygulamalarını ortaya koymak

amacıyla; yeni finansal tekniklerin kullanım ölçüsü, mevcut kaynaklar ile

oluşturulan çalışma sermayesinin kullanım şekli, yatırım projelerini değerlendirme

teknikleri ve çalışma sermayesi yönetim tekniklerini araştırmak için amprik bir

araştırma yapılmış, KOBİ’lerin finansal sorunlarının ortaya konmasının ötesine

geçilmeye çalışılmıştır. Yücel (2001)’in çalışmasında da, KOBİ’lerin finansal

kaynak yaratma aşamasında karşılaşmış oldukları sorunların önem taşıdığı ancak

2 Çalıpınar (2001)’in çalışmasında, KOBİ’lerin imalat sanayisi içinde faaliyet gösteren

işletmelerin %99,5 ‘unu aynı sektördeki toplam istihdamın ise %56,3’ünü oluşturduğu

belirtilmektedir. Müftüoğlu (1998) ise, KOBİ’lerin toplam yatırımlardaki payının %26,5,

toplam üretimdeki payın ise %37,7 olduğunu göstermektedir.

3 Akdoğan ve Tenker (1998 )‘e göre parasal varlıklar enflasyondan olumsuz yönde

etkilenmekte ve satın alma güçlerinde olumlu olmayan etkiler yaratmaktadırlar. Bu

durumun önlenmesi için, kalemlerden ortaya çıkan satın alma gücü kayıplarının dikkate

alınması suretiyle sonuç hesaplalarına aktarılarak gerçek kar saptanmalıdır.

sahip oldukları kaynakların planlı, doğru ve firma amacını gerçekleştirecek

doğrultuda kullanımının daha büyük bir önem arzettiği ifade edilmektedir.

Araştırma Örneklemi ve Yöntemi

KOBİ’lerin finansal yönetim, çalışma sermayesi ve yatırım bütçelemesi

uygulamalarını ortaya koymayı amaçlayan bu çalışmada örneklemi Ankara ilinde

olup makina, imalat, bilgi teknolojileri, gıda, hizmet, tıbbi malzeme, inşaat

malzemeleri, matbaa ve tekstil sektörlerindeki 111 adet küçük ve orta ölçekli

işletme oluşturmaktadır.

Araştırma esnasında Yücel (2001)’in çalışmasında Ege Bölgesinin üç ilinde

(İzmir, Manisa ve Denizli) faaliyet gösteren 137 küçük ve orta ölçekli işletmeye

aynı amaç ile uygulamış olduğu anket kullanılmıştır. Soru kağıtlarının, işletme

yöneticileri ile birebir görüşme yapılarak cevaplandırılmaları sağlanmıştır.

Yücel tarafından geliştirilmiş olan sözkonusu soru kağıdı; yatırım

değerlendirme teknikleri, yatırımda kullanılan finansman kaynakları, çalışma

sermayesi yönetiminde kullanılan araçlardan nakit bütçesi, alacak yönetimi,

faktoring kullanımı, stok yönetimi, bankalar ile ilişkileri, finansal kaldıraç

düzeyleri ve firma özelliğine ilişkin toplam 18 adet sorudan oluşmaktadır.

Sözkonusu sorulara, firmaların girişimde bulunma biçimleri ile sabit yatırım

giderleri ve tahmin edilmesinde hangi kaynakların kullanılmakta olduklarına ilişkin

sorular da eklenmiştir. Soru kağıdı aracılığı ile toplanan veriler SPSS paket

programında analiz edilmiştir.

Örneklemin özelliklerine ilişkin yüzdesel dağılımlar Tablo 1’de

gösterilmiştir. DPT (1989)’nin istihdam edilen işçi sayısına göre yapmış olduğu

sınıflandırmadan hareketle, örneklemde bulunan işletmelerin %9,9’unun “çok

küçük”, %75,7’sinin “küçük”, %14,4’ünün ise “orta” ölçekli işletmelerden

oluştuğu anlaşılmaktadır.

Anketi oluşturan örneklemin çoğunluğunun faaliyet süresi 6 ila 15 yıl

arasında bulunmaktadır. Ridinger (1995)’e göre kuruluşu takip eden ilk 5 yılı

başarılı bir şekilde geçiren işletmeler, izleyen yıllarda piyasaya ve rekabet

koşullarına kolayca uyum göstermektedirler. 1-5 yıl arasında faaliyet gösteren genç

işletmeler örneklemin %10,8’ini oluştururken, 6 - 10 yıl ile 11 - 15 yıl arasında

faaliyet gösterenler örneklemin %35,1’ini kapsamaktadır. Firmalardan 16-20 yıl

arasında faaliyet gösterenler %13,6’sını, 20 sene üzerinde faaliyet gösteren firmalar

ise örneklemin %5,4’ünü oluşturmaktadır

 Tablo’da makina sektörü içerisinde içerilen endüstri kolları; elektronik ve soğutma olup

imalat sektörü içerisinde; akü imalat, aleminyum doğrama, ambalaj, cam sanayi, doğrama,

kağıt, kimya, lastik, mobilya, orman ürünleri, temizlik malzemeleri, yedek parça, makina

imalat, diş–protez, hizmet sektöründe; güvenlik sistemleri, nakliyat, temizlik, dış

müteahhitlik, Tıbbi malzemeler sektörü içerisinde; ilaç toptancılığı, medikal malzemeler,

tıbbi gereçler ve bilgi teknolojileri sektörü içerisinde; ODTÜ- TEKNOKENT bünyesinde

özellikle yazılım konusunda faaliyet gösteren endüstri kollarını içermektedir.

Araştırmada yer alan endüstri kolları arasında imalat sektörünün %26,36’lık

bir oranla en fazla ağırlığa sahip sektör olduğu gözlenmektedir5. İmalat sektörünü

%15,5 ile tekstil, %12.2 ile gıda ve %11.81 ile bilgi teknolojileri, %10,9 ile inşaat

malzemeleri, %7,2 ile matbaa ve makina takip etmektedir. Araştırmaya katılan

sektörlerden hizmet sektörü %5,45 ile ve tıbbi malzeme sektörü %2,72 ile

örneklem grubunun en düşük oranlarını teşkil etmektedirler.

Hukuki yapıları açısından bakıldığında ise işletmelerin %78,18’ini limited

şirketlerin, %15.45’inin anonim şirketlerin ve %6,7’sini ise şahıs şirketlerinin

oluşturduğu görülmektedir.

Son olarak, işletmelerin özsermaye tutarları incelendiğinde; özsermaye

tutarları 1 ila 10 milyar arasında olan firmaların örneklemin %0,93’ünü, 11 ila 25

milyar arasında olanlar %6,36’sını, 26 ila 50 milyar arasında olanların %15,45’ini ,

51 ila 100 milyar arasında olanlar %31,81’ini ve 100 milyarın üzerinde özsermaye

tutarına sahip olanların ise %45,45 ile örneklemin çoğunluğunu oluşturdukları

anlaşılmaktadır.

Araştırma Bulguları

Bu bölümde, araştırma örnekleminden temin edilen verilerin sonuçları

tartışılmaktadır.

Firma Amacı

TABLO 2

Firma Amacı

Firma Amacı Ortalama Standart Sapma

Satışları Artırmak 4,59 0,72

Karlılığı Arttırmak 4,53 0,78

Hizmet Sağlamak 4,33 1,03

İstihdam Yaratmak 2,94 1,34

İşletmelerin faaliyetlerini sürdürürken taşımakta oldukları başlıca amaçların

ortaya konmasını sağlamak amacı ile sorulan soruların 5’li Likert Ölçeği ile

yanıtlanmaları istenmiştir (5 = kesinlikle evet, 4 = evet, 3 = olabilir, 2 = hayır, 1=

kesinlikle hayır). İşletmelerin soru kağıdına verdikleri yanıtlar incelendiğinde,

firmaların ilk amaç olarak 4,59 ortalama ile “satışları arttırmayı”, ikinci olarak 4,53

ortalama ile “karlılığı arttırmayı” ifade ettikleri gözlenmiştir. Firmaların üçüncü

olarak ifade ettikleri amaç ise, 4,33 ortalama ile “hizmet sağlamak” şeklinde ortaya

5 Keza, www.kobinet.org.tr’ den elde edilen bilgiye göre Türkiye’de imalat sanayindeki

işletmelerin %99’u KOBİ ölçeğinde bulunmaktadır. 1997 yılı DIE verilerine göre ise imalat

sanayinde çalışanların %47.1’i küçük ölçekli sanayi işletmelerinde, %14’ü ise orta ölçekli

sanayi işletmelerinde istihdam edilmişlerdir.

çıkmıştır. Dördüncü ve son amaç olarak da ortalama 2,94 ile “istihdam yaratmak”

amacından sözedilmiştir.

KOBİ’lerin Sermaye Temini

Tablo 3, KOBİ’lerin işe başlarken gerekli olan sermayeyi nasıl temin

ettiklerini belirtmektedir. Kendi özsermayesi ile işe başlayan girişimciler

örneklemin %30,63’unu oluştururken bu grubu %27,03 ile ortak alarak girişimde

bulunan firmalar takip etmektedir. Kredi alarak işe başlayan firmalar örneklemin

sadece %20,72’sini temsil ederken aile işletmesini devam ettirenlerin oranı %18,92 dir.

KOBİ’lerin ağırlıklı olarak kendi tasarruflarıyla işe başlamakta oldukları görülmüştür.

Tablo 3

KOBİ’lerin Girşimde Bulunma Biçimleri

İş Kurma Şekli N %

Özsermayesi ile 34 30,63

Ortak alarak 30 27,03

Kredi alarak 23 20,72

Aile işletmesinin devamı 21 18,92

Diğer 3 2,70

Toplam 111 100

Yatırım Değerlendirme Teknikleri

İşletmeler sınırlı kaynaklarla faaliyet sürdürmekte olup yatırım kaynaklarının

değerlendirilmesi, sözkonusu sınırlı kaynakların etkili bir şekilde kullanımı

açısından büyük önem taşımaktadır. Bu gerçekten hareketle firmanın hedefi,

kaynakları amaca en uygun hizmet edecek yatırımlara tahsis etmektir. Firma,

yatırım değerlendirme teknikleri ile hedefine en uygun yatırmları seçmekte, bu

hedefi gerçekleştiremeyen yatırımları ise reddetmektedir.

İşletmeler; geri ödeme süresi, iskonto edilmiş geri ödeme süresi yöntemi, net

bugünkü değer ve iç verimlilik yöntemlerinin birini veya birkaçını eşgüdümlü

olarak kullanmak suretiyle yatırım projelerini değerlendirmektedirler. Çalışmada,

örneklemi oluşturan işletmelerden bu yöntemlerden hangilerini kullanmakta

olduklarını belirtmeleri istenmiştir. Soru kağıdında ayrıca, kullanılan diğer

tekniklerin belirtilmesi veya hiçbir teknik kullanılmadığı seçenekleri de

eklenmiştir.

Tablo 4 incelendiğinde, işletmelerin uzun vadeli yatırım kararlarını verirken

kullandıkları en yaygın yöntemin, %22,52 ile geri ödeme süresi yöntemi olduğu ,

yine %22,52’sinin ise hiçbir teknik kullanmadıkları saptanmıştır. Tek bir yöntem

kullanan firmaların bu yöntemlerin bileşimlerini kullanmakta olan firmalara göre

çoğunlukta olduğu görülen sonuçlara göre, ilk sıradaki yöntemlerden sonra ikinci

sırayı %17 ile iskonto edilmiş geri ödeme süresi yöntemi, üçüncü sırayı %14 ile net

bugünkü değer yöntemi , dördüncü sırayı ise %12 ile ile iç verimlilik oranı

almaktadır. Örneklemi oluşturan firmalardan sadece 14 adeti bu yöntemlerin

bileşimlerini kullanmaktadır.

Tablo 4

Yatırım Projelerini Değerlendirmek İçin Kullanılan Teknikler

Yatırım Teknikleri N %

Geri Ödeme Süresi Yöntemi 25 22,52

İskonto Edilmiş Geri Ödeme Süresi Yöntemi 17 15,32

Net Bugünkü Değer 14 12,61

İç Verimlilik Oranı 12 10,81

Diğer 4 3,60

Hiçbir Teknik Kullanılmıyor 25 22,52

G.Ödeme Süresi ve İskon.G.Ö.S. Yöntemi 3 2,70

G.Ödeme Süresi ve NBD 2 1,80

G.Ödeme Süresi ve İç Verimlilik Oranı 3 2,70

İskon.G.Ö.S. ve NBD 3 2,70

İskon.G.Ö.S. ve Diğer 1 0,90

NBD ve İç Verimlilik Oranı 1 0,90

G.Ödeme Süresi, İskon.G.Ö.S., NBD,

İç Verimlilik Oranı 1 0,90

Toplam 111 100

Yücel (2001)’in çalışmasında da ilk sırayı Geri Ödeme Yöntemi almaktadır.

Ancak, oranı %57 olup, bu çalışmanın örneklemine göre ağırlığı daha fazladır.

Bunun yanı sıra, Erkan ve Kula (2001)’nın KOBİ’ler için yatırım projelerinin

hazırlanmasında finansal etüdler konulu, 228 KOBİ üzerinde uygulamış oldukları

çalışmalarında, işletmelere finansal etüdde kullanılan yöntemler sorulduğunda

işletmelerin %32’sinin net bugünkü değer yöntemini, %29,8’inin ise geri ödeme

yöntemini kullandıkları ortaya konmaktadır.

Yatırım Finansman Yöntemleri

Küçük ve Orta Ölçekli İşletmelerin yatırımların finansmanı amacıyla

kullanmış oldukları finansal kaynaklar; kişisel tasarruflar, ortaklar veya hisse

senedi ihracı yoluyla temin edilen “öz kaynaklar” ve banka kredileri veya satıcı

kredileri gibi “yabancı kaynaklar” dır. Firmalar kuruluş aşamalarında, belirli bir

faiz yükümlülüğü altında bırakmaması özelliğinden ötürü özkaynaklarla finansman

yolunu tercih etmekte, gelişme dönemlerinde ise yabancı kaynaklara

başvurmaktadırlar.

Örneklemin çoğunluğunu kuruluş aşamasını tamamlamış olan firmalar

oluşturduğu için , Tablo 5’de bulunan sonuçlar, firmaların çoğunluğunun son

dönemde yatırımlarının finansmanında yabancı kaynakla finansman yöntemlerini

tercih ettiklerini ve dışsal kaynakların yaratacağı kaldıraç etkisini değerlendirmekte

olduklarını göstermektedir.

Tablo 5

Son Dönemde Yapılan Yatırımların Finansman Yöntemleri

Finansman Kaynakları N %

Banka Kredileri 77 32,63

Sermaye Arttırımı 48 20,34

Önceki Yıllar Karlarından Dağıtılmayan Karlar 39 16,53

Ortaklardan Borçlanma 34 14,40

Leasing 22 9,32

Faktoring 16 6,78

Diğer Kaynaklar 0 0

Toplam 236 100

Sonuçlara bakıldığında, firmaların % 32,63‘ünün banka kredilerini, ardından

%20,34’ünün sermaye arttırımı yöntemini, %16,53’ünün ise önceki yıllar

karlarından dağıtılmayan karlar yöntemini kullandıları görülmektedir. Ortaklardan

borçlanma yöntemini kullanan grubun oranı %14,40 olup leasing yöntemini

kullanan firmalar ise örneklemin %9,32’sini oluşturmaktadır. Firmalar, yatırımların

finansman yöntemi olarak kullanmakta oldukları diğer kaynakları belirtmezlerken

faktoring yöntemini kullanan grup ise örneklemin %6,78’ini oluşturmaktadır.

Faktoring yöntemini tekstil ve ilaç toptancılığı dallarında faaliyet gösteren grup

kullanmaktadır. Bu grup, satışlarını vadeli olarak gerçekleştirmekte olup

satışlarından elde ettikleri çek ve senetleri vadesinden önce likidite etmek

istediklerinde faktoring yöntemini banka kredilerine göre ( Çeklerin veya senetlerin

teminatı karşılığında banka tarafından kullandırılan nakit kredi) daha uygun

bulduklarını belirtmişlerdir.

Çalışma Sermayesi Yönetimi

İşletmelerin faaaliyetlerini sürdürme aşamasında , genel yönetim, işçi, satış

ve sabit giderlerinin karşılanması, yeterli stok bulundurulması, ham ve yardımcı

madde temini gibi konular işletmeler için çalışma sermayesi yönetimi hususunu

çok önemli bir hale getirmektedir.

Tablo 6’da firmaların nakit, alacak ve stok yönetiminde kullanmakta

oldukları yöntemler görülmektedir; çünkü, çalışma sermayesi yönetiminde stok

kontrolü ve nakit ile alacakların yönetimi çok önem taşımaktadır. Bu soru ile ilgili

Beşli Likert Ölçeği (1=hiçbir zaman; 5=her zaman ) kullanılmıştır. Firmalar,

4,09’luk bir ortalama ile nakit bütçesine öncelik vermekte, ikinci olarak da 3,67’lik

ortalama ile ödenmeyen borçların izlenmesi gözönünde tutulduğu saptanmıştır.

Firmaların %78.4’ü faktoring firmaları ile kesinlikle çalışmadıklarını

belirtmişlerdir. Sözkonusu yöntem 1,42‘lik ortalama ile en son sırada yer

almaktadır.

Kredi Kaynakları

Tablo 7’de sunulan sonuçlara göre firmaların %92,7’si ticari bankalardan

kredi kullanmaktadırlar. Araştırma sonucunda, 111 adet firmanın hepsinin en az bir

banka ile çalışmakta olduğu ve ortalama olarak 3 adet banka ile çalıştıkları tespit

edilmiştir.

Ankara ilinde ihracat yapan firmalar örneklemin sadece %8,1’ini

oluşturduğu için7 ( Bu yüzdeyi oluşturan grubun hepsinin ihracatının toplam

satışlarına olan oranı %25’den azdır.) orjinal soru formunda bulunan Eximbank

seçeneği, “Diğer Yatırım Bankaları” (mevduat toplama faaliyeti göstermeyip

sadece kredi faaliyetinde bulunan bankalar) seçeneği ile değiştirilmiş olup

sözkonusu seçeneği kullananların oranı %15.45 dir.

Halk Bankası’nın Türkiye’deki KOBİ’lerin finansman bankası olarak

kurulduğu hususundan hareket edilerek sunulan seçeneğe göre, firmaların %38,2’si

bu kaynağa başvurmaktadırlar. Ankara ilinde faaliyet gösteren firmalar, Halk

Bankası Genel Müdürlüğü’nün Ankara’da bulunmasından dolayı bu kredi

kaynağına yurdun diğer illerine göre daha kolay ve daha hızlı ulaşabilme şansına

sahiptirler. Örneğin, Yücel (2001)’in Ege Bölgesi’nin üç ili için yapmış olduğu

aynı çalışmada KOBİ’lerin Halk Bankası’nın kredi kaynaklarından faydalanma

oranı %15,3 olarak tespit edilmiştir.

Sabit Sermaye Yatırım Giderleri ve Tahmin Edilmesi

Sarıaslan (2002)’a göre, işletmelerin kuruluş dönemi boyunca maddi ve

maddi olmayan varlıklara yapmış oldukları harcamalar büyük önem taşımaktadır

ve proje maliyetlerinin doğru bir şekilde tahmin edilebilmeleri bu harcamaların

analizlerinin doğruluğu ile doğru orantılıdır. KOBİ’lerin projelerinin uygulama

planında sabit yatırım harcamalarının tespiti ve tahmin edilmelerinde hangi

harcama kalemlerini ne oranda gözönünde bulundurmakta oıldukları Tablo 8’de

belirtilmektedir.

Tablo 8

Sabit Yatırım Harcamaları ve Tahmininde Gözönünde Bulundurulan Kaynaklar

Temel Harcama Kalemleri N %

Etüd ve Proje Giderleri 84 75,68

Lisanslar ve Patentler 57 51,35

Arsa Değeri 49 44,14

İnşaat Giderleri 109 98,20

Temel Makina ve Araç Gereçler 111 100

İthalat ve Gümrükleme Giderleri 69 62,16

İşletmeye Alma Giderleri 39 35,13

Bir yatırım önersinin ilk aşaması önyapılabilirlik çalışması olup bunu fizibilite

etüdü kararı, teknik ve finansal analiz için gereken ekonomik ve teknik araştırma ve

incelemeler için yapılan harcamalar takip etmektedir. Bütün bu faaliyetleri içeren Etüd

ve Proje Giderleri’ni gözönünde bulunduran firmaların sayısı 84 olup örneklemin

%75,68’ini oluşturmaktadır. Lisanslar ve Patentler ise 57 adet firma tarafından

 (örneklemin %51,35’ini oluşturmaktadır) dikkate alınmaktadır. Arsa Değeri, arsanın

satın alınması ile vergi ve harçlar gibi satın almak için yapılacak olan her türlü masrafı

da içermektedir ve örneklemin %44,14’ünü oluşturan 49 firma tarafından kayde değer

bulunmaktadır. İnşaat Giderleri içerisine atölye, labratuvar, kazan daireleri, lojman gibi

yardımcı ve sosyal tesisleriçin yapılan harcamalar dahil olmakta ve tüm firmaların

%98,20’sini oluşturan 109 adet firma tarafından dikkate alınmaktadır. Temel Makina

ve Araç Gereçler, üretimle doğrudan ilşkili olan makina ve araç gereçlerin satın alma

bedellerini kapsar ve örneklemin tümü sözkonusu kaynağı sabit yatırım giderlerinin

tahmininde gözönünde tutmaktadır. İthalat ve Gümrükleme Giderleri 69 adet firma için

önem taşımaktadır8 ve sözkonusu grup örneklemin %62,16’sını içermektedir.

İşletmeye Alma Giderleri, ilk üretime başlamanın doğal sonucu olarak üstlenilen gider

olup Clifon ve Fyffe (1977) işletmeye alma giderlerinin normal işletme durumundaki

giderlerden %33-50 oranında daha fazla olduğunu belirtmektedirler. Sözkonusu

giderleri dikkate alan firmaların sayısı 39 olup örneklemin %35.13’ünü

oluşturmaktadırlar.

Borç Oranı

Son olarak, firmalara optimum bir borç oranının (toplam borçların toplam

varlıklara olan oranı) hedeflenmiş olup olmadığı sorulduğunda 76 adet firma

tarafından böyle bir orana sahip olunduğu belirtilmiş ve firmaların hedeflenen

sözkonusu oranın ortalamasının %20,59 (standart sapması 9,59) olduğu

saptanmıştır. Halen sahip olunan toplam borç / toplam varlık oranına ilişkin soruyu

ise 89 adet firma cevaplamış olup sözkonusu oranın firmalarda ortalama olarak

%23,24 olduğu (standart sapması 11,29) tespit edilmiştir.

Sonuç

Bu çalışmada, KOBİ’lerin finansal sorunlarının incelenmesinden ziyade

finansal kaynakların kullanımı ile ilgili finansal kararlar ve uygulamalarının

araştırılması amaçlanmış olup Ankara ilinde faaliyet gösteren 111 adet KOBİ

üzerinde araştırma gerçekleştirilmiştir. Araştırma bulguları şu şekilde özetlenebilir.

Örneklemi oluşturan firmaların öncelikli amacı satışları arttırmak olup,

sözkonusu amacı karlılığı arttırmak takip etmektedir. KOBİ’ler satışları arttırmaya

karlılığı arttırmaya göre hemen hemen aynı önemi vermektedir. Bunun yanı sıra,

hizmet sağlamak ve istihdam sağlamak amaçları son sıralarda yer almaktadırlar.

KOBİ’lerin girişimde bulunma biçimleri incelendiğinde, ilk sırayı

özsermaye ile kurulan işletmeler almakta, ortak alınarak sermaye temin edilmesi

suretiyle kurulan şirketler ikinci sırada yer almaktadır. Sözkonusu yöntemleri,

sırasıyla kredi alınarak ve aile işletmesinin devamı olarak kurulan şirketler takip

etmektedir.

Firmaların finansman konusunda geniş bir bilgiye sahip olmamaları onların

yatırım kararı alırken kullanılanabilecek yatırım değerlendirme tekniği olarak en

fazla Geri Ödeme Süresi Yöntemi’ni uygulamalarına yol açmaktadır. Çünkü

sözkonusu teknik diğer yöntemlere göre daha basit ve detaysız bir analiz

gerektirmektedir. Aynı sonuç Yücel (2001)’in çalışmasında da sözkonusudur.

Firmaların yatırımları finanse etme teknikleri incelendiğinde banka

kredilerinin %32.63’lük oran ile başı çekmekte olduğu görülmektedir. Buna karşın,

yabancı bir yatırım kaynağı olan leasing ve faktoring yöntemlerinin kullanım

oranları düşük olup özkaynaklarla yapılan finansman yöntemlerinin gerisinde yer

almaktadırlar. Ancak, Yücel (2001)’in çalışmasında, Ege Bölgesi’nde faaliyet

gösteren firmaların yatırımlarının finansmanında özkaynaklara ağırlık vermekte

oldukları ve banka kredilerinden yararlanma oranlarının düşük olduğu

görülmektedir.

Firmaların, çalışma sermayesi yönetiminde nakit bütçesi ve ödenmeyen

borçların izlenmesine önem verdikleri saptanmıştır. Yücel (2001)’in faaliyet

konuları içerik olarak Ankara ilinde bulunan firmalarınkinden farklılık gösteren

Ege Bölgesi’nde yer alan üç ili kapsayan aynı çalışmasında ise firmaların nakit

yönetimi ve stok kontrolüne önem verdikleri, ödenmeyen borçların izlenmesinin

ise 4,22 lik bir ortalama ile orta düzeyde bir önem taşımakta olduğu görülmektedir.

Ancak, her iki çalışmada da alacakların yönetiminde faktoring sistemini kullanan

firmaların sayısı az olduğu tespit edilmiştir.

Firmalar, kredi kullanımı açısından Halk Bankası veya diğer Yatırım

Bankaları’ndan ziyade Ticari Bankalar’ı tercih etmektedirler.

KOBİ’lerin projelerinin uygulama aşamasında sabit yatırım harcamalarının

tespiti ve tahmin edilmeleri hususunda firmaların tümü Temel Makina ve Araç

Gereçlere Yapılan Giderler’i gözönünde bulundurmakta, bu giderleri İnşaat

Giderleri takip etmektedir. İnşaat ve Gümrükleme Giderleri, Arsa Değeri ve

İşletmeye Alma Giderleri ise firmaların çoğunluğu tarafından harcama kalemi

olarak gözönüne alınmamaktadır.

Ekonomi açısından çok büyük önem taşıyan KOBİ’lerin ülke içerisindeki

üretim ve istihdam alanlarında paylarının artması için kaynak sağlamanın yanısıra

var olan kaynakları etkin ve verimli kullanabilmeleri çok önem taşımaktadır. Bu

doğrultuda, KOBİ’lerin çalışma sermayesi ve finansal yönetim konularındaki bilinç

düzeylerinin yükseltilmeleri, bilgi eksiklikleri giderilerek teşvik ve kredi

imkanlarına daha kolay ulaşabilmelerinin ayrıca faktoring ve leasing gibi yeni

finansman tekniklerini araştırarak kullanabilmelerinin sağlanması gerekmektedir.

Böylece, KOBİ’ler kısa ve uzun dönemli kaynaklarını en etkin bir şekilde

kullanabilecek ve çalışma sermayesi yönteminde daha başarılı bir düzeye

ulaşacaklardır.

Kaynakça

Akgüç, Ö. (1994), Finansal Yönetim, Muhasebe Enstitüsü Yayınları, No:63,

İstanbul

Akbulut, E. (2000), KOBİ’lerin Sermaye Piyasası’na Katılımı , IMKB Eğitim ve

Yayın Müdürlüğü , İstanbul

Algan, N. (1988), “ Küçük ve Orta Ölçekli (KOBİ) Sanayi İşletmelerinde Etkinlik,

Verimlilik ve Karlılık Açısından Bir Değerlendirme ” , Verimlilik Dergisi.

Canbaş, S. (1989), “ Küçük ve Orta Sanayi İşletmelerinin Finansal Sorunları ve

Türkiye’de ve Avrupa’da Küçük ve Orta Sanayi İşletmelerine Sağlanan

Finansal Destekler”,3.Ulusal İşletmecilik Kongresi, Kapadokya

Çalıpınar, H. (2001), “Ülkemizde KOBİ’lerin Yatırım Kararlarında Uygulanacak

Ekonomik ve Mali Yöntemler ile Değerlendirme Tekniklerinin bir Model

Olarak Önerilmesi ”, 1. Orta Anadolu Kongresi, Nevşehir

Clifon , D.S. ve D.E. Fyffe (1977) “ Project Feasibility Analysis” John Wiley and

Sons, Inc., New York

DPT (1989), Yıllık Raporlar, Ankara

DIE (Ağustos-1997),“ İmalat Sanayisinde Küçük ve Orta Ölçekli İş Yerleri

Sorunları: Çözümler, Öneriler ”, DIE Yayınları, No:2032, Ankara

Erkan, M. ve V., Kula (2001), “KOBİ’ler için Yatırım Projelerinin

Hazırlanmasında Finansal Etüdler ”, Afyon Kocatepe Üniversitesi İ.İ.B.F.

Dergisi, Cilt II., Sayı 2

Fettahoğlu , A. (1993), Riziko Sermayesi Finansı, KOSGEB Yayını , Ankara

Karabıyık, L. (1998), Gümrük Birliğinin Türkiye Ekonomisi Üzerine Etkilerinin

KOBİ’ler Açısından Araştırılması , AB Ofset, Ankara

Küçükçolak, R.A. (1998), KOBİ’lerin Finansman Sorununun Sermaye Piyasası

Aracılığıyla Çözümü, IMKB Yayını, İstanbul

Müftüoğlu, T. (1998), Türkiye’de Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler, Turhan

Kitabevi, Ankara

Özgen, H. ve S., Doğan (1997), Küçük ve Orta Ölçekli İşletmelerin Uluslararası

Pazarlara Açılmada Karşılaştıkları Yönetim Sorunları ve Çözüm Önerileri,

KOSGEB Yayını, Ankara

Ridinger, R. (1995), 1. Mediterranean SMSs Conference and Workshops, Metu

Press, 1995

C.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Cilt 4, Sayı 1, 2003

135

Sarıaslan, H. (1994), Orta ve Küçük Ölçekli İşletmelerin Finansal Sorunları:

Çözüm İçin Bir Finansal Paket Önerisi, TOBB Yayınları, No:281, Ankara

Yücel, T. (2001), “Küçük ve Orta Ölçekli İşletmelerde Çalışma Sermayesi ve

Finansal Yönetim Uygulamaları”, 1. Orta Anadolu Kongresi, Nevşehir